Srbska istorija broj 1

[Vojvoda]

Prva istorijska predanja o Srbima zabeležena su u delu vizantijskog cara Konstantina Porfirogenita O narodima (913-959). NJihovo doseljavanje na Balkan predstavljeno je kao epizoda jednog kasnijeg kolonizacijskog talasa. Poreklom sa dalekog severa, gde "Beli Srbi" ni u prvoj polovini X veka još nisu kršteni, grupa pripadnika srpskog naroda kreće u Vizantiju i moli cara Iraklija za dozvolu da se naseli na teritoriji carstva. Bilo im je dopušteno da se nasele u solunskoj oblasti, ali oni posle kraćeg vremena, u nameri da se vrate u "Belu Srbiju", prelaze Dunav. Predomišljaju se i ponovo traže zemlju za naseljavanje, pa im tada opet Iraklije dozvoljava da nasele opustele oblasti između Save i dinarskih planina, gde su živeli u Porfirogenitovo vreme. To bi značilo da se naseljavanje Srba na prostoru dinarskog Ilirika dogodilo za vlade cara Iraklija (610-641). Danas istorijska nauka, međutim, ne shvata doslovno ovo kazivanje izvora i ne smatra da su se svi Srbi (kao i Hrvati) doselili na Balkan tek za vlade cara Iraklija. Srpska plemena kretala su se zajedno s drugim slovenskim grupama, u talasima i na mahove, još od VI veka. Arheološki a naročito lingvistički podaci ne govore u prilog tezi o poznijem "umetanju" Srba između drugih Slovena, ranije već naseljenih na Balkanu, jer u jeziku Srba, kao i Hrvata, nema severnoslovenskih osobina kojima bi se oni izdvajali među svojim južnoslovenskim susedima. Najviše što se može dopustiti to je da su izvesne uslovno "najmlađe" grupe, možda na višem stupnju organizacije, ratničke pokretljivosti, ali i spremnosti za trajno posedanje i ekonomsko iskorišćavanje teritorija, poslužile kao "kristalizaciona jezgra oko kojih su se obrazovale veće skupine Hrvata i Srba", te da se ovaj proces kristalizacije odigrao konačno u prvoj polovini VII veka.

Prizrenske crkve patos, i dečanska crkva, i pećka priprata, i banjsko zlato, i resavski živopis ne može nigde da se nađe.

Preko Dunava na jug

Tok južnoslovenskih migracija i naseljavanje Balkanskog poluostrva može se u velikim potezima, ali i sa mnogo tačnosti u razgraničavanju ključnih jezičkih pojava, pratiti i lingvističkim metodom. Južni Sloveni su pre dolaska na Balkan, možda još u postojbini severno od Karpata, bili izdeljeni dijalekatskim razlikama; te razlike ni u kom slučaju nisu mlađe od hiljadu godina, a za neke se mora držati da su postojale u razdoblju od V do VII veka, u doba velikog pomeranja slovenskih etničkih masa prema jugu. Lingvistika tu polazi od jedne nesumnjivo utvrđene činjenice da su Južni Sloveni u jezičkom pogledu podeljeni na zapadnojužnoslovensku i istočnojužnoslovensku granu linijom koja ide "od ušća Timoka preko istočnih podnožja planina duž srpsko-bugarske granice od Osogova, a zatim u širokom luku kroz severoistočnu Makedoniju do Ovčeg polja i Skoplja i dalje južno od Tetova ka albanskoj etničkoj teritoriji oko Šar-planine". Na osnovu toga se zaključilo da su se Južni Sloveni i kretali u paralelnim strujama - "zapadna grupa kroz Panoniju, a istočna kroz Dakiju, zahvatajući tu i područje u luku Karpata, današnji Erdelj. Izgleda da su te dve struje na vizantijsku granicu izbile odvojeno, jedna zapadno od Đerdapa, a druga istočno od njega, i to zato što su ih razdvajale planine koje se sa severne strane nadnose na Đerdap... Prešavši tako preko Dunava kao zasebne skupine, zapadni i istočni Južni Sloveni su nastavili da prodiru ka Jadranu i Egejskom moru, što bi značilo da današnje oštre jezičke razlike na crti ušće Timoka-Osogov-Šar-planina svedoče o nekadašnjem razmeđu između dvaju etničkih lavina".

Bez obzira na to što u lingvističkom pogledu hronologiju ovih zbivanja nismo u mogućnosti da pratimo, ova rekonstrukcija se može uzeti kao odlična dopuna istorijskim predanjima i svedočanstvima sačuvanim u vizantijskim i drugim izvorima. Za nas je u ovom slučaju važna ne samo okolnost što se na liniji Timok-Osogov-Šara formirala jedna duboka dijalekatsko-jezička brazda nego i to što se ova brazda u izvesnom smislu nastavlja i dalje na zapad, preko albanske teritorije, sudeći bar po toponomastičkom materijalu. Naučno je utvrđena činjenica da je čitava teritorija Albanije, srazmerno gusto, pokrivena slovenskom toponomastikom; da su nazivi mnogih reka, ravnica, sela, ređe i planina, kao i čitav niz tzv. "mikrotoponima", nesumnjivog slovenskog porekla. Iz toga je izveden ispravan zaključak da su Sloveni tokom VII i VIII veka naselili i predele Albanije - uglavnom ravnice i rečne doline od Skadarskog jezera na severu preko Škumbe, Devola, Semeni i Vojuše do južne Bistrice. Toponomastička karta koju je sovjetski naučnik A. M. Selilščev priložio svojoj kapitalnoj studiji Slavjanskoe naselenie v Albanii ((1931), najbolje pokazuje taj nejednaki raspored slovenskih toponima po Albaniji i njihovu veću gustinu duž rečnih dolina i u širokim prostorima primorskih ravnica tamo gde se one, geografski, uopšte mogu smatrati pogodnim za naseljavanje. Takav raspored slovenskih naziva po Albaniji daje osnova za rekonstrukciju etnografske karte Albanije u srednjem veku...

... Prodorna zona Južnih Slovena prema Jadranskom moru, po mišljenju M. Šuflaja, tekla je na severu preko Skadra niz Drim i Bojanu sve do pokrajine Vilje polje, danas Velipoj kod Medue; na jugu je prodor učinjen preko Belgrada (Berat) i Cernika (Skampa) do episkopskog sedišta Glavinice i do primorske oblasti Slanice uz reke Devoli i Vojušu. I mada albansko jezgro oko Kroje "nijesu etnički nigde preplavili Slaveni", slovensko je naseljavanje "dvojako obrubilo i zgusnulo tu jezgru", i pri tom "ako nije rastočilo arbanske jezgre u brdima, slavensko je zaseljenje rasteplo sve romanske kristalizacije posred Balkana".

Računa se da se u toku 1480. i 1481. godine u Srbiji ugasilo oko 20.000 ognjišta i opustelo oko 1000 sela.To bi, dakle, bila jednaod prvih velikih seoba Srba, kojom je zahvaćeno stanovništvo moravske Srbije (Despotovine), ali je u tim masama bio već i deo kosovsko-metohijske migracije iz prethodnih decenija.

Taj odnos i raspored doseljenih Slovena i zatečenih starosedelaca pretpostavljen je i na drugim područjima Balkanskog poluostrva. Time se objašnjava i mišljenje da i posle naseljavanja zapadne i istočne grane Južnih Slovena južno od Dunava između njih u početku kao da nije bilo prisnijeg dodira: naseljavanje je zahvatilo isprva uglavnom ravnice i rečne doline, ostavljajući visinske predele za širenje u nekoj sledećoj etapi, tek kada se slovenski živalj po nizinama namnožio toliko da se pojavio populacioni višak i kada su Sloveni bili dovoljno prilagođeni podneblju i balkanskom načinu stočarenja.

Odnos Slovena i starosedelaca

Po planinama i visoravnima boravili su u međuvremenu jedino ostaci starosedelaca, "vlaški, a ponegde svakako i albanski pastiri", koji su se povukli u manje pristupačne krajeve. Ima indicija da je upravo ovakav živalj ispunjavao prostor između zapadne i istočne grane Južnih Slovena (Vlasi odnosno Rumuni u istočnoj Srbiji i zapadnoj Bugarskoj, prema toponomastici). Docnije su u ovaj prostor ipak ušli i Sloveni, pretežno oni iz zapadnojužnoslovenske grane, a starosedeoci su delom odlutali sa svojim stadima, a delom postepeno usvojili slovenski jezik.

Mogu se, dakle, svesti neka bitna a pouzdana saznanja o prvom dodiru između srpskog i albanskog naroda. Zajedno s drugim Južnim Slovenima zapadne grane, Srbi dolaze na Balkan tokom VI i tt veka, i šireći se po njemu ka Jadranskom moru nastanjuju oblasti nekadašnjeg Ilirika. Etnička karta Balkana je tada već bitno izmenjena: ne samo opsežna romanizacija starosedelaca od periferije ka unutrašnjosti, duž komunikacija, kastruma i gradova, nego i krupna izmeštanja i pomeranja starobalkanskih naroda i etničkih grupa kao rezultat jednoga dugog istorijskog zbivanja, koje traje od staromakedonskih i rimskih osvajanja pa se nastavlja kroz najezde varvarskih naroda, doveli su do toga da su mnoge stare etničke grupe nestale, druge se više nisu nalazile na svome prvobitnom staništu, a treće su se tek formirale kao plod novih susreta i simbioza.

Nije bilo sukoba

Nije jasno da li Srbi dolaze u dodir sa Albancima ili sa etničkim precima Albanaca, ali je jasno nešto drugo: taj dodir nije imao karakter sukoba. Srbi nisu od Albanaca oteli zemlju, još manje državu, jer je sigurno da u vreme doseljavanja Srba na Balkan, i dugo posle toga, nema nikakve državne tvorevine albanskog naroda, niti se neka iole značajna etnička skupina Albanaca ili albanskih predaka javlja u tom razdoblju kao istorijski činilac. Čak i kada bi se prihvatilo mišljenje da su Albanci neposredni i "čisti" potomci Ilira (a Iliri su bez obzira na stupanj svoga društvenog i političkog razvoja bili i te kako važan istorijski faktor na Balkanskom poluostrvu), to se ne tiče naseljavanja Slovena, a posebno Srba: Srbi kao kolonizatori Balkana nisu u sukobu sa istorijskim Ilirima, koji su već davno pre toga poraženi i eliminisani, tako da u seobi naroda i ne učestvuju: Srbi se sudaraju sa Vizantijom kao državom, a to znači sa Grcima i njihovim saveznicima ili najamnicima, i najzad sa romanskim stanovništvom gradova koji su se našli na putu slovenske etničke lavine. Sa stanovnicima planina, a to znači upravo sa stočarskim albansko-vlaškim etničkim grupama, srpska plemena se nisu sukobljavala i nisu im preotela ništa. Priroda i karakter ratarske proizvodnje Južnih Slovena upućivali su doseljenike na izvesnu podelu rada, pa i društveno-ekonomsku simbiozu sa ovim etničkim grupama. Prema tome, podela rada među njima vodi ih ka društvenoj integraciji u novim, etnički mešovitim feudalnim tvorevinama, a ne u nacionalni sukob. Srpsko i albansko društvo u ranom srednjem veku nisu među sobom konkurentni, a njihov odnos nije konfliktne prirode. Albanci su zatečeni u planinama iz kojih se, bar u prvo vreme, uopšte ne potiskuju. Tek kasnije, sa uvećavanjem populacije i jednog i drugog naroda, ali prvenstveno sa dubljim promenama u feudalnoj strukturi društva, dolazi do dvosmernog toka: agrarno stanovništvo ravnice širi se u planinsku zonu, osvajajući i stočarsku privredu; i obrnuto, stočarsko stanovništvo planina spušta se u ravnicu, pokazujući tendenciju zadržavanja i stalnog nastanjivanja, uz obaveznu promenu načina proizvodnje. Tek tada ovaj odnos otkriva svoj konfliktni potencijal, - ali to je uglavnom zbivanje koje izbija na površinu tek u XV veku, a uzima maha još kasnije, u bitno promenjenim istorijskim okolnostima.

Papa protiv Srbije

Mora se istaći da je verski momenat igrao posebnu ulogu u slabim izgledima za ozbiljnije uključivanje "prave" Albanije u srpsku državu. Severna, a delimično i srednja Albanija bila je tradicionalno katolička zemlja. Skadarska oblast bila je prekrivena mrežom starih latinskih episkopija: Skadar, Pilot, Drivast, Svač. Papa Jovan XXII organizovao je 1319. čak i akciju protiv Srbije, s pozivom na versku dužnost da se zbaci vlast "šizmatičkog kralja". U grupi albanskih velikaša kojima se papa obratio nalaze se gospodar Kroje Radoslav, titulisan kao "knez Albanije", pa Vladislav Gonama - "knez Duklje i primorske Albanije", a zatim gospodari predela oko LJeša, primorja južno od Drača, Musakije i drugih krajeva oko srpske granice, čak i znatno južnije od nje na Vojuši, ali sa različitim efektom: srpska vlast u severnoj Albaniji, na primer, nije bila ugrožena ovim akcijama pape Jovana XXII i Filipa Tarentskog.

Srpski kralj Dušan (1331-1346, potom car do 1355) nastavlja ovu politiku sa većim zamahom i uspehom, ali je najpre morao da slomije otpor zetskih velikaša, udruženih u pobuni 1332. godine sa albanskim feudalcima na čelu sa Dimitrijem Sumom. Politički status severne Albanije u srpskoj državi još od Nemanje i Stefana Prvovenčanog bio je rešen u okviru statusa Zete kao oblasti kojom upravlja naslednik prestola po pravu primogeniture. Tako je istorija severne Albanije u doba Nemanjića, u stvari, istorija Zete. Pobunu zetskih i severnoalbanskih feudalaca Dušan je ugušio bez većih teškoća, te je dobio odrešene ruke za opsežne ofanzivne akcije prema Vizantiji. Skoro čitavu Albaniju, osim Drača, koji definitivno ostaje pod vlašću Anžujaca, Dušan osvaja već u kampanji 1342/43. godine: zauzeti su gradovi Berat, Kanina, Kroja, a kasnije i sav ostatak Albanije sa Epirom. Srbija se i na makedonskom pravcu otiskuje daleko na jug, do Etolije u Heladi; na jugoistoku granica Srbije je pomerena skoro do ušća Mesta odnosno do grada Hristopolja.

Albanska podrška caru Dušanu

Velika Dušanova osvajanja pokrenula su i talas prve velike albanske migracije na jug, u Epir. Albanci se pedesetih godina XIV veka u većim masama nastanjuju u grčkom Epiru sve do Arte, a delimično i u Tesaliji. U svakom slučaju, razne evropske kombinacije za aktiviranje Albanaca protiv Dušana (na primer u pismu barskog nadbiskupa Gijoma Adama francuskom kralju Filipu VI iz 1332, gde se o Albancima razmišlja kao o faktoru unutrašnje nestabilnosti srpske države) nisu se mogle realizovati, jer su albanski feudalci nalazili svoj interes u podržavanju osvajačke politike kralja i cara i Dušana prema grčkim zemljama. Nasuprot očekivanju latinskih posmatrača, oni su bili veoma aktivan činilac Dušanovog imperijalnog programa. Objašnjenje za ovu prividno prosrpsku orijentaciju albanske vlastele nalazi se u samom feudalnom ustrojstvu srpske države u kojoj se, bez obzira na narodnost, moglo doći do velikog političkog ugleda i ekonomske moći. Još u doba kralja Milutina albanski feudalci se uključuju u feudalni poredak srpske države sa zvanjima i beneficijama župana, vojvode ili kaznaca. U Dušanovom carstvu albanske zemlje i velikaši Albanije obuhvaćeni su bez ikakvog izdvajanja i diskriminacije hijerarhijskim feudalnim sistemom. Po osvajanju Kroje Dušan je potvrdio ovom gradu njegove stare povlastice. Važan je momenat sa državnopravnog stanovišta to što se u Dušanovoj carskoj tituli Albanci javljaju uz Srbe, Grke i Bugare ("car i samodržac Srbljem, Grkom Blgarom i Arbanasom" - u povelji iz 1348). Time je legitimisana činjenica da se Albanci kao narod uključuju u sastav carstva kao njegov ravnopravni elemenat. Posle Dušanove smrti (1355) albanski feudalci ostaju značajan vojni i politički faktor i u oblastima osamostaljenih gospodara, Simeona Nemanjića Paleologa i Tome Preljubovića. Inače, proces osamostaljivanja feudalnih gospodara u vreme raspada Dušanovog carstva, kao što će se videti, teče i na teritoriji Albanije, gde se postepeno obrazuju oblasti pod dinastičkom vlašću velikaških rodova Topija, Dukađina, Arijanita, Kastriota, i drugih.

Za sve to vreme može se uočiti jasna razlika u položaju Kosova i Metohije u odnosu na severne albanske zemlje. Sasvim je osobena i situacija ostalih teritorija koje u srednjoj i južnoj Albaniji pripajaju Srbiji Milutin i Dušan.

Kosovo i Metohija i druge oblasti na istočnoj i južnoj granici Srbije prema vizantijskoj Makedoniji ulaze u sastav nemanjićke srpske države, kao zemlje u etničkom pogledu srpske. One su zato ne samo odmah i u punoj meri integrisane politički, ekonomski i kulturno nego su odmah po prpajanju postale čak središnje oblasti svekolikog srpskog duhovnog i uopšte nacionalnog života, sigurna osnovica za dalje objedinjavanje i zaokruživanje srpske nacionalne teritorije. Za razliku od toga, severna Albanija je, prema zapažanju mnogih istoričara, prostor veoma osobene etničke simbioze Srba i Albanaca, sa izmešanim stanovništvom, uz znatno prisustvo romanskog elementa, sa etničkim grupama stočara koje su trajno obeležene izvesnim stupnjem izolacije i samoupravnosti. Otuda je integrisanje severne Albanije (u skladarskoj oblasti, u slivu Drima i Fani) sprovedeno pod sasvim specifičnim uslovima. Ono, pre svega, nije praćeno srbizacijom albanskog stanovništva. Za sve vreme nemanjićke Srbije severna Albanija nije ispoljila nikakve težnje ka izdvajanju i samostalnosti. Ove tendencije videle su se, naprotiv, u drugim albanskim oblastima, južno od reke Mati. Čak i kada nije reč o nekim državotvornim pokretima kojima bi se htela obrazovati nezavisna Albanija poput Srbije, Bugarske ili Bosne, albanski feudalci ovih oblasti ne prihvataju potpuni suverenitet srpske, ni bilo koje druge države: oni ulaze u izvesne tešnje ili labavije odnose, prihvataju pozicije u feudalnoj strukturi države, ali sa odrešenim rukama.

Osnov tih razlika između Kosova, na jednoj, i albanskih zemalja, na drugoj strani, leži, dakle, u etničkoj podlozi, u specifičnim etničkim prilikama ovih teritorija. Na Kosovu i u Metohiji stanovništvo je već u momentu prvih dejstava srpske države prema toj obalsti u X, potom u XI, i, najzad, u XII veku bilo kompaktno srpsko. Ima mnogo razloga da se neke teze albanske istoriografije, da srpska kolonizacija Kosova i Metohije počinje tek sa širenjem nemanjićke države u XIII i XIV veku, odbace kao proizvoljne. Nikakvog osnova nema za tvrđenje o postojanju albanskog "sedalačkog" stanovništva na Kosovu do toga vremena: naprotiv migracija Srba, započeta još u toku seobe naroda, završila se trajnim naseljavanjem srpskog naroda na Kosovu već pre kraja IX veka. Povrh svega toga, zemlja koju su Srbi tada poseli nije ni uzeta od Albanaca, nego od vizantijskih i romanskih vlasnika ili njihovog zavisnog ili kakvog drugog, slobodnog ratarskog stanovništva. Ono što se zna o socijalnom statusu i rasporedu albanskih stočara u srednjovekovnoj Srbiji potvrđuje naše pretpostavke o tim procesima u razdoblju od VII do IX veka.

Politička integracija Albanaca u srednjovekovnoj srpskoj državi izvršena je u okviru feudalnog sistema bez diskriminacije prema albanskoj vlasteli. Sa svojim starim ili novim zvanjima, stečenim ili tek dobijenim povlasticama, sa baštinama, pronijama i drugim feudalnim pravima albanski feudalci, u meri u kojoj su ulazili u srpsku državu, bili su aktivan činilac te države. U titulama srpskih kraljeva odnosno careva, kao što smo videli, albanski narod je došao i do svojevrsnog državnopravnog legitimiteta. Ovaj legitimitet se izražavao i u pravima albanske vlastele da učestvuje u radu najviših organa vlasti srpske države, srpskih sabora. Već sa širenjem granica srpske države preko grčkih albanskih oblasti, kako je primetio Nikola Radojčić, javilo se pitanje o učestvovanju Grka i Albanaca na srpskim saborima; grčki i albanski arhonti su i učestvovali u radu sabora sa svim pravima srpske vlastele. To, pak, znači da su Albanci zajedno sa Grcima pa i Bugarima učestvovali u donošenju Zakonika cara Stefana Dušana 1349. i 1354. godine.

Nije jasno da li Srbi dolaze u dodir sa Albancima ili sa etničkim precima Albanaca, ali je jasno nešto drugo: taj dodir nije imao karakter sukoba. Srbi nisu od Albanaca oteli zemlju, još manje državu, jer je sigurno da u vreme doseljavanja Srba na Balkan i dugo posle toga, nema nikakve državne tvorevine albanskog naroda, niti se neka iole značajna etnička skupina Albanaca ili albanskih predakau tom razdoblju javlja kao istorijski činilac.

Građani i stočari

U društvenoj strukturi srednjovekovne Srbije razlikuju se dve kategorije "Albanaca". Jedno su Albanci kao gradsko stanovništvo, a drugo - albanski stočari, etnička skupina kao socijalna grupa. U prvom slučaju prava ili povlastice albanskog gradskog stanovništva regulisani su opštim statutarnim odredbama, propisima gradskih statuta. U toj kategoriji albanskog stanovništva nema nikakve diskriminacije u odnosu na drugo, nealbansko gradsko stanovništvo - Srbe ili Romane ili neke druge narodnosti (na primer Sase). NJihova prava i obaveze određeni su socijalnim redom i statusom, a ne etničkom pripadnošću. Pominju se i oblasne autonomne uredbe, a to su u stvari legalizovana običajna prava (Dukađin i sl.), koja su se održavala dugo, sve do novijeg vremena.

Pozitivne pravne odredbe o Arbanasima stočarima širom srpske države nalaze se u nizu specijalnih propisa vladarskih povelja, da bi ih na nivo opšteg zakona podigao Dušanov Zakonik. U pitanju su različite situacije dodira, a to znači i mogućnog pravnog odnosa, odnosa sa pravnim elementom, između albanskih stočara i zemljoradničkog, stalno nastanjenog stanovništva sela. Dve su stvari ovde uočljive: jedno, ravnopravnost pred zakonom svih kategorija stanovništva, svih građana, bez obzira na narodnost, a drugo, načelo strogog socijalno-ekonomskog razgraničenja pojedinih grupa stanovništva u feudalnom smislu. Isto tako, važno je i to što se Arbanasi svagda posmatraju kao kategorija uporedna sa jednom drugom, sa Vlasima, kojih je, očigledno, više i veći je broj pravnih propisa posvećen njima. Ostatak romanizovanog starobalkanskog stanovništva, u srednjem veku uglavnom posrbljenog, Vlasi centralnog balkanskog prostora i planina u jadranskom zaleđu žive na isti način, sa istom organizacionom strukturom kao i Arbanasi. I jedni i drugi su stočari pokretnih staništa, u stalnom sezonskom pomeranju s planine u ravnicu i obrnuto, sve do teritorijalnizacije katuna u XV veku. Otuda i potreba da se taj dinamički momenat njihovog života reguliše kako ne bi dolazilo do sudara sa drugim grupama stanovništva. U Zakoniku ove odredbe se odnose na slučajeve tzv. "potke", a to je šteta koju jedna društveno-ekonomska zajednica (npr. selo) učini drugoj. Vlasi i Arbanasi, stočari, mogli su takvu kolektivnu štetu učiniti jednoj agrarnoj zajednici, selu, spuštanjem svojih stada na zimovišta bez dogovora sa seljanima ili narušavajući dogovor.

Darovnice manastirima

U darovnicama srpskim manastirima Arbanasi se redovno pominju uz Vlahe, uglavnom u vezi sa potrebom da se obezbedi integritet crkvenih prava ili samog poseda koji se poveljom konstituiše. Tada se ove kategorije stanovništva ograničavaju u pravima koja im, inače, na drugom terenu načelno i u praksi pripadaju. Ako je bilo običajem prihvaćeno da vlaški i albanski stočari mogu silaziti u ravnicu i boraviti na "tuđoj" zemlji kao u zimovištu, onda se posed darovan manastiru obezbeđivao od te običajne obaveze izričitom zabranom zimovanja, na primer još u Vranjinskoj povelji kralja Vladislava iz 1242, gde se propisuje da "ni Arbanasin tu nema zimovišta". Zemljište darovano Hilandaru izuzeto je, isto tako, od obaveze da po običajnom pravu omogući napasanje tuđe stoke; tu se, pak, Arbanasi stavljaju u isti red sa Vlasima ili vlastelom "velikom i malom" - zabrana u Dušanovoj Hilandarskoj povelji iz 1355. godine. U drugoj povelji iz te godine (17. maja 1355), propisuje se da u metohu Sv. Petra Koriškog kod Prizrena ne sme da napasa svoje stado "ni vlastelin, mali ni veliki, ni Vlah ni Arbanasin"; u protivnom slučaju, ćefalija prizrenski ili gospodar zemlje ovlašćen je da "uzme od njih 300 ovnova, ni suda ni pre, kako piše u hrisovulji svetoga Kralja (Milutina - D.B.), i knjiga sudbena Carstva mi, kako im je sudilo Carstvo mi sa Arbanasi".

U drugim poveljama ne isključuje se mogućnost korišćenja manastirske planine (planinskog pašnjaka), ali se to uslovljava odobrenjem igumana; tada se određuje naknada koju Vlasi i Arbanasi moraju dati manastiru - u slučaju manastira Dečana, prema Hrisovulji iz 1330. godine, oni su dužni da "donose crkvenu so od Svetog Srđa", obavljajući na taj način veliki i težak transportni posao (iz skadarskog primorja do Dečana). Slično tome, u Dušanovoj Svetoarhanđelskoj povelji traži se od Arbanasa da prenose ovom manastiru kraj Prizrena ulje iz Bara, opet istim tim karavanskim "zetskim" putem. Poveljom kralja Milutina oko 1300. godine dato je Arbanasima pravo da - pored drugih kategorija stanovništva - Srba, Latina i Vlaha, mogu dolaziti na crkveni panađur (sajam) o hramovnoj slavi Svetog Đorđa - Gora kod Skoplja, ali uz plaćanje zakonske carine po tarifi koja se primenjivala i u Tetovu, Gračanici i drugim crkvama.

Albanci su u svim pravima i dužnostima bili izjednačeni sa ostalim grupama stanovništva, osim specijalnih statusnih prava i dužnosti u sklopu feudalnog sistema. Pogotovu se mora istaći da je načelo jednakosti važilo za njih i u oblasti procesnog i krivičnog, odnosno kaznenog prava.

Poprište sukoba

Oblast Kosova i Metohije, kako je rečeno, naseljena je Srbima još od njihovog dolaska u srednjobalkansko područje tokom VII veka. Prema toj oblasti su usmerene težnje prvih srpskih država, i Raške i Duklje, da okupe i organizuju plemena srpskog naroda prema njihovoj stvarnoj rasprostranjenosti. Na tom planu su južnoslovenski ustanci jedanaestog veka posebno karakteristični, jer zahvataju široku zonu od Dunava do Makedonije; Kosovo se tu javlja kao naročito aktivna oblast oslobodilačke borbe i sudara sa vizantijskom vlašću. Ta oblast je upravo u toku tih akcija prvi put, za kraće ili duže vreme, uključena u sklop srpske države. Pomeranje granice na jug, za vlade Stefana Nemanje i njegovih potomaka, od poslednjih decenija XII veka, prema tome, ne može se posmatrati kao naseljavanje Srba na Kosovu, već kao ujedinjenje oblasti koje je već davno pre toga nastanjivao srpski narod. Samo se tako i može objasniti razvijanje ove teritorije u središnju oblast srpske srednjovekovne kulture i njeno stabilno opstajanje u ulozi političkog, strategijskog i duhovnog centra srpskog naroda ne samo za vreme Nemanjića nego i kasnije, u razdoblju oblasnih gospodara, pa čak i u prvim stolećima turske okupacije. Stoga su neprihvatljiva i sasvim proizvoljna tvrđenja nekih albanskih pisaca da je "širenje srednjovekovne nemanjićke države prema jugu prouzrokovalo i etnička strujanja na Kosmetu, jer se sa širenjem srpske države pomera i njena etnička granica iz Raške prema jugu", pa tako "doseljavanjem Srba u Kosovo-Metohijskoj oblasti nastaje veće šarenilo u sastavu stanovništva"

Predstava o etničkoj karti Kosova i Metohije u srednjem veku tu je sasvim pogrešna i netačna, kao što je u osnovi pogrešno omeđivanje srpskog etnikuma u ranom srednjem veku na teritoriju Raške države. To bi značilo da sve do poslednjih godina XII veka južno od Rasa kao ni istočno od Ibra, nema srpskog naroda; sledstveno tome, južno od Rasa bila bi zemlja "ilirskih potomaka" - Albanaca, kao što bi onda i zemlja istočno od Ibra bila "bugarska zemlja". Prisustvo Srba i na jednom i na drugom prostoru, uslovljeno "širenjem nemanjićke države", ne samo što je predstavljeno kao srazmerno pozno istorijsko zbivanje nego i kao oružana otimačina albanske i bugarske zemlje, kao "ekspanzija" u tuđe prostore. Štaviše, ni etnička situacija tako "osvojenog" prostora Kosova i Metohije ne prikazuje se verodostojno: ističe se njeno tobožnje "šarenilo", jer se "tokom srednjovekovne vladavine srpske države u ovoj oblasti, pored Srba pominju Vlasi (jedan deo poromanjenih Ilira), zatim Šiptari (potomci Ilira), naročito u Metohiji i okolini Prizrena i Drenici.

Podigao propalu dedovinu

Razume se, bez navođenja tačnih, iz istorijskih izvora poznatih, podataka o stvarnim brojčanim odnosima stanovništva ove oblasti u srednjem veku, stvara se sa jasnim političkim ciljem lažna predstava o "ravnomernoj" zastupljenosti naroda na toj teritoriji, gde su Srbi tobož samo došljaci i uljezi u kompaktnoj etničkoj masi "starosedelaca", Vlaha i Albanaca - u oba slučaja Ilira kao autohtonog i večnog nacionalnog elementa na tome tlu. Pozivanjem na srednjovekovne srpske povelje, pri tome, bez rekonstrukcije ukupne slike, sa uprošćenim podatkom da su se tu i tamo zaista nalazili "Arbanasi" i "Vlasi", stvara se i fikcija istoriografskog dokaza ovih proizvoljnosti. Krajnost u tom pogledu predstavljaju tvrdnje da su Sloveni "pozni osvajači" kosovske teritorije, te da su Srbi ovde utvrđeni "ne pre kraja XIII veka", da srednjovekovni dokumenti navodno pominju "albanska sela" na Kosovu, a istraživanja svih kasnijih turskih katastara (deftera) tobož dokazuju da je "stanovništvo Kosova u XIV i XV veku bilo u suštini još uvek albansko i hrišćansko", tako da se može govoriti o "jedinstvu kosovskog stanovništva" (znači, albanskog stanovništva) i njegovom diferenciranju prema Slovenima!

Istorijski izvori, međutim, prikazuju etničku stvarnost kosovske oblasti u srednjem veku sasvim drukčije. Pre svega, veoma je značajno kako sam Nemanja i njegovi sinovi i prvi biografi Sava i Stefan gledaju na pripojene teritorije, među kojima i na kosovsku oblast. U arengi Hilandarske povelje (1198) Nemanja veli da je "obnovio svoju dedovinu i većma utvrdio" da je "podigao propalu svoju dedovinu i stekao", pa navodi šta je to stekao "od morske zemlje", "od Arbanasa", "od grčke zemlje". Arbanaska zemlja je za njega samo Pilot, dok je kosovska oblast ovde predstavljena nazivom Lab sa Lipljanem i navedena u kategoriji "grčke zemlje". Isto to, sa izvesnim varijantama, pominje Sava u Žitiju svetog Simeona: Nemanja je "obnovio očinu dedovinu i većma utvrdio", i "podigao propalu svoju dedovinu i stekao" pojedine oblasti "od pomorske zemlje", "od Rabna" i od "grčke zemlje". Tu je od Arbanasa ("Rabna") uzeo Pilot, ali "Pilota oba" (Gornji i Donji), dok se kao grčka zemlja navodi Patkovo, Hvosno celo i Podrimlje, Kostrc, Drškovina, Sitnica, Lab, Lipljan. Na kraju se napominje da je sve to Nemanja svojom mudrošću i trudom stekao, kao "nekada nasiljem oduzetu njegovu dedovinu i što mu pripada od srpske zemlje". Prema tome, kosovsko-metohijska oblast je u svesti i svedočanstvu prvih Nemanjića krajem XII veka srpska zemlja, koja je to bila i pre nego što je otuđena nasiljem, te je pripajanje i sticanje ovih krajeva samo obnova, restitucija srpske baštine.

Povelje srpskih vladara zaista pominju Vlahe i Arbanase, ali kao izrazito manjinske etničke i socijalne grupe u oblasti koja je potpuno pokrivena srpskim naseljima, čiji se stanovnici ne navode uopšteno, već sa ličnim imenom starešine, glave domaćinstva. Stvar je u tome što se u ovim srednjovekovnim dokumentima navode sela i domaćinstva koja se poklanjaju crkvenom, manastirskom vlastelinstvu kao trajni feudalni posed. To je svojevrstan popis stanovništva, čija je pretpostavka potpuna tačnost, jer se njim konstituišu sasvim određena feudalna prava i obaveze, a svaka duštvena grupa imala je strogo utvrđen status. Kao što smo videli, status Vlaha i Arbanasa bio je svagda i posebno regulisan, jer su se po tome oni i izdvajali iz osnovne mase stanovništva. Nije, dakle, postojala zainteresovanost sastavljača ovog popisa u srednjovekovnoj darovnici da menja i falsifikuje etničku pripadnost zavisnog stanovništva. Onomastički materijal, sačuvan na taj način u poveljama XIII i XIV veka, pruža pouzdan osnov da se utvrdi srpsko, vlaško ili albansko poreklo stanovništva. Važno je što se onomastička analiza ovih dokumenata u svojim rezultatima slaže sa zaključcima koji se mogu izvoditi prema neposrednoj, izričnoj oznaci etničke pripadnosti, pa se po svojim lingvističkim odlikama srpska imena zaista mogu identifikovati u srpskim (ratarskim) naseljima, vlaška u vlaškim i albanska u albanskim (stočarskim) naseljima, katunima. Drugim rečima, kategorija "Srbalja" nosi zaista srpska, slovenska imena, kategorija "Vlaha" vlaško-romska, a "Arbanasa" - albanska imena. Odstupanja odnosno menjanja su moguća, ali su procentualno veoma mala i kao svaki izuzetak potvrđuju pravilo. Bilo je porodica u kojima su neki članovi nosili srpska, a neki albanska imena, ali nema nikakvog osnova da se ti uzuzetni slučajevi uopštavaju do tvrdnje da su zapravo i svi "Srblji" sa srpskim imenima, u stvari, Albanci. Da se takva konstrukcija objasni, izmišljena je i teza o pokrštavanju, po kojoj Srpska pravoslavna crkva, organizovana na Kosovu i Metohiji od XIII veka, tobože daje prednost slovenskim imenima i tako sprovedi nasilnu srbizaciju. Razume se, konstrukcija počiva na fantastičnim i proizvoljnim tvrdnjama. Nema nikakvih svedočanstava o pokrštavanju latinskog stanovništva. S druge strane, pravoslavna crkva nikada nije davala prednost slovenskim, što će reći - paganskim imenima, već je, obrnuto, zahtevala da se narodna imena zamenjuju crkvenim, hrišćanskim imenima biblijskog ili grčko-vizantijskog, pa čak i latinsko-hrišćanskog porekla.

Podaci iz velikih hrisovulja

Ako se sada vratimo istorijskim izvorima, u ovom slučaju srednjovekovnim srpskim poveljama, srpski karakter kosovske oblasti za razdoblje od poslednjih godina XII do kraja XIV veka je neosporno dokazan i nesumnjiv. To su sledeće povelje: Hilandarska Stefana Nemanje iz 1198, Žička Stefana Prvovenčanog oko 1220, Svetostefanska ili Banjska povelja kralja Milutina iz 1313-1318, Gračanička povelja kralja Milutina iz 1321-1322, Dečanska povelja kralja Stefana Dečanskog iz 1330, Arhanđelska kralja Stefana Dušana iz 1348. Ovi spomenici sadrže veoma bogate, određene i pouzdane podatke o starosrpskim imenima. Od posebnog je značaja, kako ističe Mitar Pešikan, što se gotovo svi spiskovi ličnih imena u jednom od ovih spomenika - Dečanskoj povelji (hrisovulji) mogu pouzdano ubicirati, vezati za određeni predeo, a sa malo izuzetaka i za određeno mesto. Pouzdano se smeštaju i popisi iz Arhanđelske povelje, ali je za najstariju od velikih hrisovulja - Banjsku povelju određenost znatno manja. Podaci velikih hrisovulja i drugih povelja, isto tako, omogućavaju nam da možemo proučavati ne samo imena u pojedinim naseobinama nego i u nekim širim zonama: u gornjem Polimlju od Čakora do Komova i do Vrmoše u Albaniji, u Metohiji između Dečana i Belog Drima, u starom Altinu (sliv reke Valbone u severoistočnoj Albaniji), najzad - jedna zona severno od Prizrena i Suve Reke, predeo oko razvođa Sitnice i Belog Drima. Ograničenije spiskove, koji nam u proučavanju imena mogu poslužiti kao uzorci i oslonac za upoređivanje, imamo i iz drugih krajeva: iz Vranja i okoline, iz kosovske kotline južno i zapadno od Prištine, iz sliva Kline (leve pritoke Belog Drima), iz metohijskog Podgora, iz srednjeg Polimlja (okolina Bijelog Polja), sa pobrežja Skadarskog jezera na albanskoj strani, verovatno i iz okoline Žiče.

Hilandarska povelja iz 1198. pominje sela prizrenskog kraja, znači onoga kraja koji Nemanja još nije uspeo da definitivno pripoji Srbiji, te ih je "isprosio u Cara" za posed (parike) Hilandaru. To su sela Neprobišta, Momuša, Slamodrava, Retivlja, Trnije, Retivšica, Trnovac, Hoča i "druga Hoča i trg tujđe, i dva vinograda tujđe nasadih", a pored toga "ulijanike" (pčelinjake s košnicama) u Trpezama, Dabšoru, Goliševi i Paricima. Imena sela su pretežno srpska, osim dva verovatno vlaška (Momuša, Dabšor) i jednog grčkog (Parici). Tu je i pomen ona dva vlaška sudstva, tj. katuna, Radova i Đurđeva, sa svega 170 Vlaha, i sa zabranom da Vlasi prelaze "pod velijega župana", tj. sa ove vizantijske teritorije i hilandarskog poseda u Srbiju velikog župana Stefana. Povelja kojom je obrazovano vlastelinstvo manastira Žiče u Hvosnu (severna Metohija) naročito je važna zato što je izdata 1220, tako reći odmah po pripajanju ove oblasti državi Nemanjića, a sva naselja koja se u njoj pominju po svome imenu su srpska: Peć, Crni Vrh, Stlpezi (Stup), Trebovitići, Goražda Vas (Goraždevac), Nakla Vas (Naklo), Čelpeki (Čelopek), Labljane itd. Sva su ova sela postojala, očigledno, pre nego što je formirano žičko vlastelinstvo i pre nego što je oblast pripojena srpskoj državi. To znači da je ovaj kraj, sudeći po ovom dokumentu, bio nastanjen Srbima bar u XII veku, ako ne i ranije.

Posedi manastira svetog Stefana u Banjskoj, prema povelji iz 1313-1318, nalazili su se u raznim krajevima srpskih zemalja: Ibru, Rasu, Sitnici, Labu, Hvosnu, Plavu, Budimlji, Zeti i na reci Savi - većina, dakle, u kosovskim predelima, ukupno oko 75 sela i zaselaka, devet katuna, sa oko 514 porodica. I tu je etnička situacija, u analizi onomastičkih podataka, istovetna sa onom koju pokazuju ostale povelje. Reč je o čisto srpskoj zemlji, sa beznačajnim manjinama vlaško-stočarskog i možda albanskog stanovništva.

Između Komova,Sitnice i Bistrice

Posebno mesto u nizu srpskih zlatopečatnih povelja - hrisovulja ima Dečanska povelja iz 1330. To je izuzetno obiman dokumenat, u poslednje vreme kritički i fototipski izdat i temeljno proučen u istorijskom i onomastičkom pogledu. Dečansko vlastelinstvo je, uz hilandarsko, najveći manastirski feudalni posed srednjovekovne Srbije. Ono zahvata prostranu teritoriju između Komova na zapadu i razvođa Belog Drima i Sitnice na istoku, i između razvođa Pećke i Dečanske Bistrice na severu i Drima na jugu, sa pojedinim posedima i van ove zone. Na taj način dečansko vlastelinstvo je kontinuirano obuhvatalo veliki deo Polimlja, Metohije i predeo Altin na južnim padinama Prokletija, uglavnom u današnjoj severoistočnoj Albaniji. Spiskovi domaćinstava u ukupno 89 sela, zaselaka i drugih naseobina ovog vlastelinstva predstavljaju ujedno najopsežniju onomastičku građu srpskog srednjeg veka. Ogromna većina imena i naziva je bez dvoumljenja srpskog porekla, tako da se čitava teritorija dečanskog vlastelinstva u prvoj polovini XIV veka mora smatrati čisto srpskom etničkom oblašću. Albanski elemenat je ovde u to vreme sasvim neznatna manjina. Sva sela koja su danas nastanjena Albancima bila su tada srpska. Albanske su samo tri naseobine (od 89), i to dva sela u Altinu i Zeti, i jedan katun, takođe u Zeti, tako da su od 2166 ratarskih kuća i 266 "kuća" u katunima (tj. od ukupno 2432 kuće) samo 44 albanske, dakle. 1,80%.

Drugi izvori iz nemanjićkog perioda govore i o albanskim katunima istočno od današnje državne granice (grupa katuna severno od Prizrena u Arhanđelskoj hrisovulji), ali nema sigurnih lingvističkih dokaza o prisustvu albanskog etnikuma u predelima dalje ka severoistoku u nemanjićkoj eposi. Naprotiv, posedi gračaničkog vlastelinstva, prema povelji iz 1321-1322, pokazuju čisto srpsku etničku situaciju ovog područja.

Zemljišni posedi gračaničkog vlastelinstva u predelu Kosova nalazili su se u neposrednoj okolini manastira Gračanice, oko reke Gračanke, između Prištine i varošice Janjeva, zatim u srednjem slivu reke Sitnice, neposredno oko Lipljana, pa u izvorištu Sitnice oko Bare Sazlije na Paun-polju, u srednjovekovnim župama Moravi - današnja okolina Gnjilana, i Topolnici u slivu Krive Reke (okolina Novog Brda) i Pologu oko Tetova van teritorije Kosova.

Neosporna je istorijska činjenica da se na širokom području Kosova i Metohije od ranog srednjeg veka do propasti srpske države čuva kontinuitet srpskog naroda te da su sve zemlje severozapadno, severno i severoistočno od linije Skadarsko jezero - Komovi - Prokletije - Šara bile naseljene homogenim srpskim stanovništvom, s tim što su u planinskim krajevima bili manje ili više brojni katuni vlaške tradicije na putu ka spontanom posrbljavanju; srazmerno manji broj katuna predstavljale su pokretljive skupine Albanaca stočara, koji se nisu podavali asimilaciji, ali se baš zato pomen "Arbanasa" i albanskih imena u srednjovekovnim poveljama mora ceniti kao tačan. Sigurno je i to da je u osnovi kosovskog stanovništva ležao prvobitni sloj Srba, koloniziranih u razdoblju od VII do XII veka, a da se on u nemanjićkoj državi, u povoljnijim i mirnijim političkim, socijalnim i ekonomskim uslovima stalno osvežavao i umnožavao migracijama srpskog naroda sa raznih strana, verovatno pre svega iz raških, ali i iz zetskih predela. Prisustvo drugih narodnosti na ovom području u srednjem veku nije sporno pa nije potrebno ni dokazivati tu činjenicu, ali sve ove kolonije zanatlija, trgovaca i rudara (uglavnom Sasa, Grka i Albanaca, da ne govorimo o Dubrovčanima, koji se ne mogu posmatrati kao druga narodnost), i pomenuti katuni Albanaca u okolini Prizrena, ne dovode u pitanje srpski karakter cele oblasti, jer se ukupan procenat demografske zastupljenosti nesrpskog elementa kreće oko 2%, pa i to pretežno u zapadnim delovima kosovsko-metohijske oblasti, u planinskoj zoni i nešto malo u gradovima.

Kosovo je svojim središnjim položajem, sa kompaktnim srpskim stanovništvom i mnogim ekonomskim prednostima, bilo oblast u kojoj su srednjovekovni srpski vladari najradije boravili. Na samom rubu današnje pokrajine u Brnjacima (gornji Ibar), imala je dvor žena Uroša Prvog, kraljica Jelena Anžujska (umrla 1314. i poštovana potom kao sveta). U izvorištu Laba nalazi se za kralja Milutina (1282-1321) dvorac Vrhlab: jedna povelja Dubrovniku pisana je ovde 1302. U Prištini, tada "neutvrđenom selu", imali su dvor, sudeći po poveljama, trojica srpskih vladara: Milutin, Stefan Dečanski i Dušan, možda i Uroš, a svakako i oblasni gospodar Vuk Branković u vremenima oko kosovske bitke. Dvor se nalazio i u Novom Brdu. Južni kraj Kosova polja bio je gusto naseljen dvorovima: Pauni kraj Uroševca, gde je i srpski arhiepiskop imao svoje "stanište"; Svrčin, u istom kraju; Nerodimlja (Porodimlja, Rodimlja, Rodim), zapadno od Uroševca, u podnožju Šare (danas selo Nerodimlja na samom razvođu Sitnice i Lepenca); grad Petrč (sada Petrič). U Prizrenu je bio dvor Ribnik, u podnožju Šare.

Nekad bilo Novo Brdo

Gradovi su se u kosovskoj oblasti razvijali u vezi sa trgovinom, zanatstvom i rudarstvom. Najznačajnije rudarsko mesto u Srbiji u srednjem veku bilo je Novo Brdo, koje se pominje 1326. povodom događaja iz 1282-1321. Bio je središte trgovine u balkanskim zemljama. Nalazi se u izvorištu Krive Reke, leve pritoke Južne Morave. Tu se dobijalo olovo, a naročito srebro pomešano sa zlatom, nazvano glama, glamsko srebro. U toku XIV veka kovao se tu i novac. Organizacija rudarstva u Novom Brdu bila je saskog porekla i karaktera, o čemu svedoči Rudarski zakonik, koji je izdao despot Stefan Lazarević 1412. Novo Brdo je imalo značajnu koloniju "stranih" trgovaca, u stvari trgovaca iz primorja: Kotorana, Splićana i Dubrovčana. Najveći prosperitet dostiglo je u prvoj polovini XV veka. Zaštićeno sa dva utvrđena grada, ono je dugo odolevalo turskim napadima (sve do konačnog pada 1455) i svojim bogatim dohotkom olakšavalo borbu srpskih despota za opstanak države.

Drugi važan trgovački i zanatski centar na Kosovu bilo je Janjevo, pomenuto prvi put 1303, sa srpskim stanovništvom pravoslavne vere i latinskom kolonojom Sasa i Dubrovčana, opet u blizini srednjovekovnog rudnika. Priština, sem toga što je bila često boravište kralja i arhiepiskopa ili, kasnije, oblasnog gospodara, nije imala posebnog značaja kao grad u ovom periodu, mada i ona među prvim srpskim gradovima u srednjem veku ima jaku koloniju Dubrovčana, koji su držali u zakupu carinu i imali industriju za čišćenje srebra iz Novog Brda i Trepče. Daleko važniji su bili Peć i Prizren. Peć je bila sedište arhiepiskopije i potom patrijaršije, sa dubrovačkom kolonijom i "trgom", koji je pod jurisdikcijom crkvenog poglavara stalno okupljao domaće i strane trgovce. Prizren je bio takođe pod crkvenom zaštitom, najpre svog pravoslavnog episkopa, a potom manastira Svetih arhanđela; stanovništvo Prizrena bilo je obeju veroispovesti. Razvija se kao krupan trgovački, saobraćajni i zanatski centar, a najveći uspon doživljava za vladavine Stefana Dušana (1331-1355), kao njegova kraljevska prestonica. Na četiri panađura godišnje, u Prizrenu se trguje italijanskom, grčkom, egipatskom, mađarskom i drugom robom. Dubrovčani i ovde imaju brojnu koloniju, a etnički sastav stanovništva bio je šarolik, sa Srbima u ogromnoj većini.

Trajni kulturni pečat ovoj oblasti kao srpskoj zemlji dala je, ipak, snažnije od svega ostalog, srpska pravoslavna crkva.

O pokrštavanju Srba

Područje Kosova je hristijanizovano davno pre dolaska Slovena. Pokrštavanjem Srba, međutim, bavile su se ovde grčke crkvene organizacije; latinski episkopati su usredsređeni u južnom, odnosno dukljanskom primorju dok u raške zemlje i Kosovo dopire najpre dejstvo vizantijske dračke mitropolije. Od osnivanja ohridske arhiepiskopije raškom zemljom rukovodi u crkvenom pogledu grčki episkop u Rasu (1020), ali su na teritoriji Kosova dejstvovale dve eparhije - jedna sa sedištem u Prizrenu, i druga u Lipljanu. Osnivanjem srpske autokefalne arhiepiskopije (1219) nastale su krupne promene u organizaciji crkve na celom prostoru od Jadrana do Morave. U okviru novog državnog područja, sa kojim se poklapala oblast nove autokefalne crkve, našle su se ohridske eparhije - ne samo Ras nego i Prizren i Lipljan, delimično i Niš, a gornjomoravski predeo otkinut je od skopske eparhije. Osnivač srpske crkve, sveti Sava (arhiepiskop 1219-1236), zadržava tri ohridske eparhije - rašku, lipljansku i prizrensku, postavivši na te katedre srpske episkope, ali osniva i nove: žičku, topličku, moravičku, Hvosno, budimljansku, zetsku i humsku. Samo su se dve poslednje našle na do tada neprikosnovenom terenu latinske crkve, ali za pravoslavne Srbe koji su živeli u tim oblastima srpske države. Sve ostale su se nalazile u jezgru srpskih oblasti, a dve bivše ohridske eparhije, prizrenska i lipljanska, mada na periferiji tadašnje države oblasti, bile su na čisto srpskom zemljištu.

Gradit

Za sudbinu Kosova važna je ta prvobitna organizacija srpskih eparhija, koja je vekovima štitila ovu zemlju od stranih, grčkih i latinskih uticaja. Sasvim nova eparhija ovde je bila episkopija u Hvosnu, nekada metohu prizrenske eparhije; to je središte nedavno istraženo u razvalinama crkve Svete Bogorodice u Studenici Hvostanskoj, severoistično od Peći, u podnožju Mokre planine. Osnivanje ove eparhije potvrđuje srpski karaker gornje Metohije početkom XIII veka, kao i gustinu srpskog stanovništva u tom predelu. Zanimljivo je da je ovom predelu poklonjena osobita pažnja i prilikom formiranja žičkog vlastelinstva, tj. feudalnog poseda same arhiepiskopije. Jedan veliki kompleks ovog poseda nalazio se upravo u Hvosnu na teritoriji ove eparhije, sa mestima Peć, Stlpezi i Čelpeki. Zahvaljujući tome, arhiepiskop Arsenije premešta sedište arhiepiskopije, ugroženo od Mongola 1253, iz Žiče u Peć. Tako se u Peći nastavlja život arhiepiskopije, da bi od 1346, posle proglašenja patrijaršije, tu bilo i sedište srpskog patrijarha, "Velika crkva", centar čitave srpske crkvene organizacije, mesto gde su se održavali crkveni sabori i donosile važne odluke.

Razvoj kosovske oblasti kao duhovnog središta srpskog naroda u srednjem veku održava se i u naročito velikoj koncentraciji srpskih crkava i manastira na ovoj teritoriji. Po nekim evidencijama ima tu blizu dve stotine sačuvanih ili porušenih hramova, ali ih zapravo ima više - ako bi se ubrojali i svi nedovoljni istraženi i neidentifikovani arheološki lokaliteti (crkvine). Na Kosovu su i krupni dinastički mauzoleji i monaška opštežića: Pećka patrijaršija, Banjska, Gradac, Gračanica, Dečani, Arhanđeli i niz drugih, manjih no ne beznačajnih manastira. Za sada se ne zna koliko se sačuvalo crkvišta iz prednemanjićke epohe, jer sistematska arheološka istraživanja na Kosovu nisu vršena, ali je dobar deo nemanjićkih crkava sigurno podignut na temeljima starih, vizantijskih hramova.

Epoha Nemanjića je vreme velike graditeljske delatnosti na Kosovu. Pećka patrijaršija je podizana u etapama. Prvu crkvu, Sveti apostoli, podigao je verovatno još žički iguman Arsenije, kasnije srpski arhiepiskop, u trećoj deceniji XIII veka na metohu žičkog vlastelinstva. U XIV veku podignuti su ostali hramovi: sa severne strane Svetih apostola hram svetog Dimitrija (Nikodim, između 1321. i 1324), a sa južne strane crkva Bogorodice Odigitrije sa paraklisima Jovanu Preteči i Svetom Arseniju Srpskom (Danilo II, 1324-1337). Nešto kasnije, ali pre 1337, podignuta je i zajednička priprata, kao i mali hram Svetog Nikole uz južni zid.

Kralj Milutin je podigao manastir Svetog Stefana (Banjsku), na desnoj pritoci Ibra, severozapadno od Mitrovice. Verovatno je ovde i ranije postojao manastir, a tu je, po nekim izvorima, bila pre Milutinove obnove i episkopska stolica. Za vreme Uroša Prvog to je bio metoh Gračanice, jer se u Milutinovoj Gračaničkoj povelji navodi kako "beše Banjska upisana va očine mi hrisovule". Banjska je sazidana na temeljima starog manastira između 1312. i 1317. kao buduća grobna crkva u kojoj je Milutin i sahranjen 1321. Tada je ukinuta episkopija pri ovom manastiru, a on proglašen za kraljevski stavropigion zajedno sa ostala tri vladarska mauzoleja - Studenicom, Mileševom i Sopoćanima, kao četvrti u rangu. Snabdeven je velikim feudalnim posedom sa 75 sela i osam katuna, u kojima je bilo preko pet stotina pastirskih porodica.

Milutin je obnovio i manastir Gračanicu (hram Blagoveštenja) na rečici Gračanki južno od Prištine, kao rezidenciju lipljanskih episkopa. Gračanica je postojala najkasnije od početka XIII veka, a obnova je izvršena 1314-1315. Hrisovulje starijoj Gračanici, koje su izdavali Stefan Prvovenčani i Uroš Prvi, Milutin pominje u svojoj darovnici, ali se one nisu sačuvale. Pri Gračanici su lipljanski (ponekad "gračanički") episkopi u XIV, a sigurno i u XVI veku.

Najveći i najznamenitiji sačuvani spomenik nemanjićkog neimarstva na Kosovu i uopšte, manastir Dečani, podigao je sebi za grobnicu kralj Stefan Uroš Drugi (Dečanski, 1321. do 1331), u vreme od 1327. do 1335, kada ju je dovršio kralj Stefan Dušan. To je hram Pantokratora (Svedržitelja), kod sela Dečane južno od Peći. Kao kraljevska grobna crkva uvršten je u red stavropigijalnih manastira: Stefan je tu i sahranjen, a u hramu su i mošti drugih svetih članova dinastije. O ogromnom vlastelinstvu ovog manastira, obrazovanom 1330. godine, već je bilo reči. Posle Kosovske bitke bio je znatno oštećen, ali ga je obnovila kneginja Milica, te se ona i danas u Dečanima pominje kao drugi ktitor manastira.

Iz vremena cara Dušana su i neke druge, manje zadužbine na Kosovu. U blizini Prizrena nalazi se isposnica Svetog Petra Koriškog, sa manastirom Svetog Petra, danas nesačuvanim. Pustinožitelj Petar, Srbin iz sela Unjemira, "Dioklitije hvostanske" (danas u albanizovanom obliku Ujmir u Metohiji), živeo je i podvizivao se u Altinu i prizrenskim gorama verovatno u drugoj polovini XIII veka. Freske u isposnici otkrivaju dva sloja: jedan iz XIII veka a drugi iz vremena kralja Milutina; u doba kralja Dušana podignuta je crkva 1343. godine, a manastir darovan Hilandaru 1348. godine. Treba pomenuti i manastir Svetog Nikole u Dobrušti kod Prizrena, podignut oko 1334. godine, kao i crkve Svetog Vlasija i Svetog Nikole (u Hoči). Mošti cara Uroša bile su sahranjene u manastiru Uspenija Bogorodice pod gradom Petričem iznad Nerodimlja. U manastiru Svetih arhanđela u Drenici, koji se pominje 1364. godine kao vlasteoska zadužbina, živeo je jedno vreme srpski patrijarh Jefrem posle svog povlačenja s patrijaršijskog prestola (1387). Kod Prizrena su i Markov manastir, podignut pre 1388, i manastir Sveta Trojica-Rusinica, a u Drenici manastir Devič, gde su mošti jednog drugog kosovskog pustinjaka, Svetog Joanikija Devičkog (umro oko 1430).

Po kosovskoj oblasti, naravno, nisu podizani samo veliki ili mali manastiri, stavropigijalni, kraljevski i carski mauzoleji. Crkveni život počivao je, kao i danas, na gustoj mreži parohijskih hramova u selima. O izgledu i stanju ove oblasti u srednjem veku govori veliki broj crkvišta, ostataka i razvalina starih crkava; njih ima, kako je ustanovio Atanasije Urošević za područje užeg Kosova, skoro u svim selima, i srpskim i albanskim, a u nekom selu su i po dva ili više crkvišta. I kod Srba i kod Albanaca sva se ta crkvišta pripisuju srpskom življu, koji se iz raznih uzroka raselio. Sem toga, u nizu seoskih atara albanskog stanovništva ukoliko se vidni tragovi starih crkava nisu sačuvali, na njih ukazuju topografski nazivi: Kiša - crkva, Kodra Kišes - crkveno brdo, Lazi Kišes - crkveni laz, Rogat e Kišes - crkvene jaruge, Proni Kišes - crkveni potok itd. Crkvina i crkvišta ima i u selima gde su starinci ili stariji naseljenici islamizovani i poarbanašeni. U selu Sibovcu toponim Sveti Nikola ukazuje na crkvu Svetog Nikole Sibovačkog u Čičavici, koja se pominje u jednom zapisu iz 1578, a čijih tragova sada nema. Od sačuvanih srednjovekovnih crkava na Kosovu Urošević navodi crkvu u Lipljanu, iz vizantijskog doba; Svete arhanđele u Gornjoj Nerodimlji, gde su i freske sv. Simeona Srpskog i Save, kao i drugih Nemanjića; crkvu Pokrova Bogorodičinog u Babinom Mostu; crkvu Svetog Nikole u Banjskoj, koja je imala stare freske, ali ih više nema pošto su je albanski balisti spalili za vreme poslednjeg rata.

Vidi se to naročito po prepisivanju knjiga u manjim crkvama po Kosovu. U poslednjim godinama Despotovine pa čak i prvih decenija turskog ropstva pišu se po ovim malim crkvama rukopisne knjige. Tako je jedno četvorojevanđelje koje se danas čuva u Hilandaru pisao srpski pop Nikola "u župi Labu, u selu Vraninu Dolu, u dane blagočestivog gospodina despota Đurđa i Grgura i Stefana i despota Lazara, godine 6958/ tj. 1450/... I pisah ja smerni pop Nikola, tri izvoda držeći pri peru - tako da sam blagosloven. Večna mi pamet roditeljima, jeromonahu Arseniju i majci mi Radosavi, i bratu mi Bogdanu". Tako je u malim crkvama, dok se u glavnim, manastirskim centrima od samog osnivanja neguje književni i prepisivački rad, bez kojeg se ne može zamisliti srpska kultura. Kosovsko-metohijski skriptorijumi (pisarske radionice) u XIII i XIV veku, pa kasnije - u XV i XVI veku, igrali su važnu ulogu u recepciji vizantijske književnosti preko svetogorskih i drugih južnoslovenskih prevoda. U tom pogledu ulog kosovskih manastira u kulturnu baštinu srpskog naroda nije ništa manji od uloga jednog Hilandara, a, s druge strane, ništa manje značajan od velikog prosvetnog dela čuvenih zapadnoevropskih benediktinskih manastira - razume se, u odgovarajućim srazmerama.

U skriptorijama Dečana, Pećke patrijaršije, Gračanice i drugih duhovnih središta na Kosovu stvaraju se i množe srpske biblioteke, preko kojih srpski narod ulazi u neposredan dodir sa velikom hristijanizovanom civilizacijom grčko-rimskog sveta, što znači, posredno, i u dodir sa antičkim nasleđem, koje će tek posle pada Carigrada 1453. "emigrirati" na Zapad i biti otkriće Humanizma. U ovim velikim bibliotekama, od kojih je tragičnim događajima u istoriji srpskom narodu ostao samo mali deo, nisu samo prevodi i reproduktivna kultura, već i originalne, autorske tvorevine. Veliki srpski književnici: Teodosije, Danilo Pećki, Danilo Banjski, Jefrem, Marko i Camblak (bar dok se nalazio u Dečanima kao iguman) pripadaju ovoj zemlji; sa njom i iz Svete Gore, kada su tamo, održavaju vezu; tu rasađuju svetogorsko-vizantijsku duhovnost. Naročito Danilo, Jefrem i Marko zaslužni su što se upravo u kosovsko-metohijskoj oblasti, u centru srpskog naroda, formira prvi krug isihazma u Srbiji, duhovnosti tako značajne za kulturu i svest srpskog naroda u vremenima koja neposredno prethode turskoj invaziji. Vodeći ljudi kosovsko-metohijskog monaštva bili su elitni sloj srpskog društva, a u takvim centrima kao što je Pećka patrijaršija (najpre sedište arhiepiskopa a potom patijarha) okupljao se stalno veliki broj najobrazovanijih i najduhovnijih ljudi koje je u srednjem veku imao srpski narod. U pećinskim isposnicama iznad Peći (LJevošo) ili Dečana (Belaje) provodio se aksketski život i kao intenzivna intelektualna delatnost.

Umetničko stvaranje na teritoriji Kosova u srednjem veku predstavlja kako u arhitekturi tako i u slikarstvu najviše domete srednjovekovne srpske kulture. U karakterističnom pomeranju od raško-primorsko-vizantijske sinteze u crkvenom neimarstvu ka čistijim vizantijskim oblicima, stvorena su u prvoj polovini XIV veka upravo ovde takva remek dela srpske i evropske arhitekture kao što su Gračanica i Dečani. Srpsko slikarstvo, opet, prati promene u vizantijskom živopisanju; napuštajući rašku monumentalnost, ostvaruje velika dela narativnog stila u širem, neposrednom kontaktu sa pravoslavnim narodom ovih krajeva (Dečani), a raskošna dekoracija spomenika moravske Srbije u XV veku rađa se prethodno u Peći. Kosovsko-metohijska grupa spomenika čini, dakle, jednu od bitnih karika u istorijskom lancu srpske kulture. Bez njih ova kultura je lišena svojih velikih, evropskih dostignuća. I stari srpski letopisci isticali su da su velika umetnička ostvarenja srednjovekovne Srbije dobrim delom nastala na tlu Kosova. Tako sastavljač Karlovačkog rodoslova kao čuda lepote navodi kosovsko-metohijske crkve Svete arhanđele, Dečane, Peć i Banjsku, a van toga kruga još samo Resavu (Manasiju): "Stoga i kažu žitelji zemlje ove, da Prizrenske crkve patos, i dečanska crkva, i pećka priprata, i banjsko zlato, i resavski živopis, ne može nigde da se nađe".

Umetnički spomenici srednjovekovnog Kosova svedoče o tome da je ova oblast u državi srpskog naroda bila središnja oblast gde su se odigravala skoro sva glavna zbivanja kulture, ne samo politike. Takvi se spomenici nisu mogli podizati na tuđoj zemlji, posred jednog "inojezičnog" naroda - kakav je u odnosu na Srbe i srpske spomenike, bez sumnje, albanski narod. Nisu ovi spomenici podizani na tuđem tlu, koje bi potom bilo naseljeno svojim narodom da bi im se tek naknadno stvorila pogodna i bezbedna sredina, već obratno: podizani su tamo gde se mogao obezbediti mir moštima svetih kraljeva i arhiepiskopa, ali i monasima koji su tu imali da žive i da se bore za svoj duhovni svet. Zato su ove "carske zadužbine" pravi međaši srpskog naroda i srpskih zemalja. Utoliko pre što su to ne samo svojom prošlošću nego i ulogom koju imaju u naše vreme, sa monasima koji nastavljaju tradicije srednjovekovne, vizantijske i slobodne nemanjićke duhovnosti. To, dakle, nisu mrtvi i otuđeni nego živi spomenici, koji i dalje vrše svoju službu onako kako im je ktitor bio odredio.

U srednjem veku ovi spomenici su centri duhovnog života, u kojima se grade i čuvaju nacionalne tradicije i svest o pripadanju hrišćanskoj, vizantijskoj kulturi. Ali oni su i danas, ne manje nego u prošlosti, centri duhovnog života i autentične tradicije srednjovekovne duhovnosti. U vezi sa moštima svetih Nemanjića i srpskih arhiepiskopa i patrijaraha, koje se čuvaju u kosovskim manastirima, održava se još od srednjeg veka kult koji ima poseban značaj za čuvanje istorijske svesti naroda i naročito za svest o njegovoj celini kroz istoriju i u ovom našem vremenu.

Odnos srpskog naroda prema Kosovu nikada nije bio zasnovan samo na predstavama o prošlosti, niti je "mitski" momenat uopšte bitan za savremena istoriografska, a pogotovu za politička razmišljanja o sudbini ove srpske oblasti. Zbivanja u njoj kroz čitavo razdoblje turskog ropstva aktualizovala su taj odnos. Posledica turske invazije Balkanskog poluostrva je, uopšte, veliko pomeranje ljudi i naroda od Bosfora do Beča. Razbijanjem starog i uspostavljanjem novog društvenog i ekonomskog poretka, uništavanjem državnih formacija balkanskih naroda, otvorili su se putevi osmanlijskoj kolonizaciji Balkana, kao i veoma agresivnoj, militantnoj islamizaciji, koja je zahvatila mase na pravcima turskog osvajanja u Bugarskoj, Makedoniji, Grčkoj, Srbiji, Albaniji, Bosni. Primanjem islama menjao se pravni status i ekonomski položaj, sticale su se važne privilegije i zaštite, ali se gubio sopstveni nacionalni pa i civilizacijski identitet.
Za pitanje odnosa između srpskog i albanskog naroda u epohi turskog ropstva svi su ovi momenti veoma značajni, a naročito ono stanje demografsko-etničke nestabilnosti koje nastaje već sa prvim pohodima turske vojske, pogotovu posle Marice i Kosova. Pre svega, samo kretanje turskih odreda ili većih armija po srpskim i drugim hrišćanskim zemljama ostavljalo je pustoš: gradovi su razarani, crkve rušene a manastiri paljeni, dvorovi vladara i vlastele sistematski i do temelja rušeni, sela pljačkana a narod ubijan ili odvođen u ropstvo - ukoliko se nije sklonio u zbeg i iselio sa rodnog tla. Opšta je konstatacija da je već osvajanje južnih oblasti srpske države posle Maričke bitke i premeštanje središta državne oblasti dalje na sever dovelo do prve veće seobe srpskog naroda: "veliki broj iseljenika, naročito vlastele sa sebrima i otrocima iz južnih oblasti, nastanio se u krajevima severno od Šar-planine. Jedan sin kralja Vukašina odselio se sa svojim ljudima čak u Arad, severno od reke Moriša" (danas u Rumuniji).

Od većeg značaja bile su migracije posle Kosovske bitke. Stanovništvo se iz južnih srpskih zemalja selilo tada u oblast Despotovine. "Ono iz skopskih i prizrenskih krajeva, sa Kosova i Metohije, iseljavalo se jednim delom u moravsku Srbiju, drugim delom u Zetu, Hercegovinu i u Bosnu, a delimice i preko Save i Dunava u južnoslovenske zemlje u Austro-Ugarskoj. Pre pada Srbije, pred opasnošću koja se pomaljala, mase Srba su se već bile iselile u Srem i Banat na posede koje su tamo imali srpski despoti i vlastela. Pošto su Turci zauzeli Smederevo i moravsku Srbiju, mnogobrojni iseljenici iz krajeva oko Kruševca, Beograda i Smedereva odselili su se naročito u Srem i u dinarske zemlje, najviše u Bosnu. Drugi, izgleda u manjem broju, naselili su se u Banatu, Bačkoj, Baranji, po Slavoniji, opet poglavito na posedima srpskih despota i vlastele. Posle sukcesivnog osvajanja Bosne (1463), Hercegovine (1482) i Zete (1499) nastajale su velike dinarske seobe u Hrvatsku, Slavoniju i Srem, u Dalmaciju i u karsnu tvrđavu Crnu Goru".

Stanje potpune nesigurnosti i bezgraničnog nasilja navodilo je i pojedince ili manje grupe stanovnika, kao i čitave mase naroda, da beže ispred turskih akinyija dalje na sever i zapad, u oblasti van domašaja osvajača. No kako su se i teritorije koje su Turci osvajali sve više širile ka severu, tako se i to izbegličko kretanje nastavljalo, a dotadašnja oblast naseljavanja javljala se samo kao etapna oblast. U toku cele prve polovine XV veka može se govoriti o "tihim i postepenim seobama" iz Despotovine u krajeve severno od Save i Dunava, ali su nastavljene i pojačane posle turskog osvajanja Despotovine. Tada južne oblasti Ugarske, kao pogranične zemlje, trpe od zaletanja turskih jedinica, od pljačke, spaljivanja naselja i odvođenja u roblje. Tako je naročito u Sremu, ali i u Banatu, nastala prava pustoš: za dvadesetak godina ratovanja sa Turskom u ovim predelima ostalo je malo stanovnika; na ogromnim prostranstvima mogla se videti tek po koja koliba. Kralj Matija Korvin se početkom 1462. žalio Veneciji da su u protekle tri godine (od pada Smedereva, tj. 1459) Turci iz njegove zemlje odveli najmanje 200.000 stanovnika. Zaokret se dogodio 1463, kada ugarske jedinice upadaju u severne predele okupirane Srbije i preduzimamu sistematsko otimanje i preseljavanje stanovništva, kako bi se obnovili opusteli krajevi.

Valja primetiti da propadanje naselja i proređivanje stanovništva u to doba nije bilo uzgredna posledica ratnih operacija nego je razaranje bilo sastavni deo ratnih ciljeva. Sprovodilo se isto onako dosledno i sistematski kao što se nastojalo na podizanju i naseljavanju sopstvenih zemalja. Ta akcija je naročito bila preduzeta i dobila izuzetno masovne razmere u operacijama 1480. i 1481. Tada je iz čitave severne Srbije sve do Kruševca, koja se nalazila pod turskom okupacijom, preseljeno više od 100.000 ljudi, čime je u velikoj meri pojačan srpski živalj koji se već nalazio na ugarskom zemljištu, uglavnom na teritoriji Banata i Pomorišja. Računa se da se u toku te dve godine u Srbiji ugasilo oko 20.000 ognjišta i opustelo oko 1000 sela. To bi, dakle, bila jedna od prvih velikih seoba Srba, kojom je zahvaćeno, doduše, stanovništvo moravske Srbije (Despotovine), ali je u tim masama bio već i deo kosovsko-metohijske migracije iz prethodnih decenija.

Iseljavanje sa turske teritorije nastavilo se i kasnije, ali sporijim ritmom i u razmerama koje se ne mogu uporediti sa egzodusima iz 1480-1481. U svakom slučaju, još od 1463. srpski etnički karakter Srema - a od 1480. do 1481. i Banata, stalno se pojačavao, tako da austrijski hroničar Jakob Unrest, u poslednjoj deceniji stoleća beleži da se između Ugarske i Srbije, od Save do Dunava prostire zemlja Srba ili "husara". Na najranijim kartografskim prikazima Ugarske s početka XVI veka Srem je označen kao Rascia ili Razen (1528). Posedi srpske vlastele predstavljali su, bez sumnje, područje srpskog okupljanja i zbijanja.

Činjenica je, dakle, da se srpski narod pojedinačno i masovno, pod pritiskom rata, a ne "prirodno", selio već u XV veku, i da tada započinje onaj veliki migracioni proces koji je izmešao celokupno stanovništvo "od Veleške klisure na Vardaru do Zagrebačke gore". Bilo bi pogrešno, međutim, tražiti već u tom razdoblju početke masovnih migracija Albanaca iz severoalbanskih planina u metohijske i kosovske ravnice, kao što se to ponekad uprošćeno predstavlja. Uprkos svim nevoljama i seobama, etnički i demografski odnosi na srpsko-albanskoj međi nisu se tako brzo menjali. Analiza turskih deftera pokazala je, pored ostalog, da se srednjovekovno stanje održava uglavnom kroz ceo XV i XVI vek. Iz toga vremena je već dovoljno istorijskih izvora, pa se može pouzdano znati: mada su se srazmerno velike mase srpskog i makedonskog stanovništva selile pred Turcima tokom čitavih stotinu godina posle Kosova, još u ovim oblastima nema bitnog pomeranja i zamene narodnosti.
To pokazuje, na primer, već navedeni turski popis iz 1490/91. za Vučitrnsko-prištinski, Prizrenski i Dukađinski sanyak, ali su naročito važni podaci iz XVI veka, iz kojih se mora zaključiti da se etnička slika kosovske oblasti, ni više decenija kasnije, u suštini ne menja. Objavljeni su podaci za Vučitrnski i Prizrenski sanyak (livu) u vreme vladavine Sulejmana Veličanstvenog iz 1525/26, 1530/31, 1544/45. i 1544/1561. Vučitrnski sanyak obuhvatao je mesta: Vučitrn, Prištinu, Janjevo, Novo Brdo, Belasicu, Belo Brdo, Koporiće, Trepču i Donju Trepču, sa 1082 (odnosno kasnije 1067) sela, 42 manastira i 11 crkava na ovoj teritoriji. Prizrenski sanyak sa mestima Prizren, Hoča i Trgovište - Pazarište kod Novog Pazara (!) imao je najpre 492, a potom 674 sela, sa dva manastira i 15 crkava. Odnos između muslimanskih i hrišćanskih domova održava se kroz sve ovo vreme u Vučitrnskom sanyaku na nepuna 3% muslimana prema preko 97% hrišćana; u Prizrenskom sanyaku se primeđuje četrdesetih godina ječanje muslimanskog elementa (sa 2,13% na 4%). Mora se uzeti, naravno, da jedan deo hrišćanskog stanovništva otpada na katoličko stanovništvo, među kojima je, pored Dubrovčana i drugih primorskih Slovena i Romana, još i albanski elemenat. Iz kasnijih podataka katoličkih misionara proističe da je to uglavnom samo ostatak gradskog, zanatlijskog albanskog elementa, pretežno u jugozapadnoj Metohiji, a ne i nov, doseljenički i brđanski elemenat, za čije se migracije odmah vezuje i islamizacija. Stabilna etnička granica Srba i Albanaca u Metohiji počinje se narušavati tek krajem XV veka, pa i to sporadično, da bi do većih poremećaja došlo tek u XVIII i XIX, a na žalost do najvećih i sudbonosnih - u našem veku i našim danima.

Granica na zetsko-crnogorskom sektoru nije se ni u XVI veku ni kasnije bitno menjala. Raspored crnogorskih i malisorskih plemena utvrđen je sa teritorijalizacijom katuna, kao što smo videli, u XV veku. Albanske kolonizacije ovde nema u većoj meri, sem što je tokom vekova znatno smanjeno slovensko srpsko stanovništvo u skadarskoj ravnici, do manjine koja se, na neki način, održava sve do najnovijih vremena. Nije se u XV i XVI veku pomerala ni etnička granica na makedonskom sektoru, južno od Kosova; slovenskog stanovništva ima još stolećima u debarskom kraju i zapadno od Crnog Drima, kao i južno od Ohridskog jezera. Tek sedamdesetih godina XVI veka oglašavaju se u istorijskim izvorima prvi ozbiljniji pljačkaški upadi Albanaca u okolinu Prizrena, Ćakovice i Peći u Metohiji, nagoveštavajući sektor i pravac glavnog prodora na istok, ali još uvek bez naseljavanja.

Dimitrije Bogdanovic

[Awar]

Kvalitetan tekst! Koji je ovaj Bogdanovic?

[Demoritus]

Rođak onog demokrate sigurno nije

Zanimljiv text, samo što će malo ko imati živaca da ga čita.