U svom klasičnom delu "Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje" Jovan Cvijić razvrstao je Južne Slovene u četiri psihička tipa: dinarski, panonski, centralni i istočnobalkanski. U okvirima ovih tipova on je utvrdio i njihove modalitete: varijetete i grupe.
Iz Cvijićevih istraživanja jasno proizilazi da se granice zona psihičkih tipova ne podudaraju sa granicama južnoslovenskih nacija i država. Tako, na primer, celokupno južnoslovensko stanovništvo Bosne i Hercegovine i Crne Gore pripada dinarskom, a Makedonije centralnom tipu.
Najsloženija je situacija Srbije čije južnoslovensko stanovništvo ima pripadnike tri tipa: centralnog, dinarskog i panonskog. U okviru Srbije, najkarakterističnije je područje Šumadije, gde je došlo do simbioze populacije različitog porekla, pa i do stvaranja novih psihičkih osobina.
O tome je Cvijić podrobno pisao u svom članku "Psihičke osobine Šumadinca" iz 1914. godine. Mada je od pojave Cvijićevih dela proteklo više decenija, ona predstavljaju jedan od ključeva za razumevanje događanja i ličnosti na političkoj sceni Srbije, juče i danas.
S naučne i praktične tačke gledišta veoma je značajno utvrditi stepen afiniteta i sposobnosti pojedinih psihičkih tipova za uspešno vođenje političkih i državnih poslova. Izraziti predstavnici centralnog tipa u našoj politici bili su, na primer, Nikola Pašić (starinom iz Rogačeva kod Tetova) i Milan Stojadinović (Kruševljanin).
Panonski tip reprezentuju, na primer, hrvatski političari Josip Broz i Franjo Tuđman. Mnogo manje državničkih sposobnosti od poslednje dvojice, pokazao je Dinarac Ante Pavelić, poglavnik NDH. Generalno uzev, volja dinaraca za političkom moći nije u pravoj srazmeri sa njihovim političkim i državničkim sposobnostima.
S tim u vezi, nastavimo jedno karakteristično mišljenje dr Dimitrija Kalezića, koji je rekao: "... taj tip čoveka nema smisla za politiku, posebno primenjenu, ni za pregovore dalekoga i nejasnoga ishoda..." ("Etika Gorskog vijenca", str. 21.) Rečeno potkrepljuje ocena o knezu, potonjem kralju Nikoli Petroviću, koju je dao političar i diplomata Jovan Jovanović Pižon: "Okretan diplomata, knez Nikola nije bio vešt državnik" ("Stvaranje zajedničke države SHS", knjiga prva, str. 211).
Međutim, istorija pokazuje da je dinarski čovek imao veće sposobnosti na bojnom, nego na političkom i državničkom polju. U vreme nepostojanja narodnih država, dinarci su davali mnoge vojnike i vojskovođe Turskoj, Veneciji, Austriji, pa i Rusiji. Na Habsburškom dvoru uvek je bio jedan general iz Like.
U vojsci Srbije vojvoda Živojin Mišić bio je starinom i Pipera, a vojvoda Petar Bojović iz Vasojevića. Tokom Drugog svetskog rata i Tito i Draža bili su najviše okruženi dinarcima. Dakle, dinarci su vekovima davali čuvene gerilce i vojnike, a manje političare demokratske orijentacije.
Najzad, može se postaviti pitanje zašto dinarci danas igraju veliku, čak i odlučujuću ulogu u politici Srbije. Jedan od najznačajnijih razloga za to jeste što su oni bili najzaslužniji za pobedu Tita i titoizma, kao i za njihovo održavanje na vlasti. Ovu činjenicu veoma dobro ilustruje mišljenje Antonija Isakovića izneto u njegovom intervjuu NIN-u u broju od 8. maja 1992. godine.
Iako tada političar režimske orijentacije, otvoreno je priznao da je titoizam favorizovao dinarce i za to je dao objašnjenje da "titoizmu nije odgovarao panonsko-moravski čovek, jer je miran, stabilan, strpljiv, voli da radi i može da nas vodi u Evropu".
Aleskandar Bojovic,
Beograd
